Komentarz genetyka na temat badania DNA płodowego

Informacja dla Pacjentek wyjaśniająca aspekt genetyczny badania DNA płodu we krwi matki.

Od momentu implantacji (zagnieżdżenia) moruli zarodka w macicy, w piątym dniu po zapłodnieniu, trofoblast wytwarza najdrobniejsze naczynia krwionośne, które wrastając w ścianę macicy tworzą kosmówkę, a od II trymestru ciąży kompletne łożysko. Struktury te są niezbędne dla komunikacji dziecka z matką, jego odżywiania, wymiany O₂ i CO₂ oraz wielu innych procesów, łącznie z produkcją hormonów. W kosmówce i łożysku krew matki znajduje się w najbliższym sąsiedztwie krwi płodu.

Z kosmków przenikają do krwiobiegu matki również rozdrobnione fragmenty DNA w śladowej ilości. Współczesna technika molekularna, wsparta skomplikowanymi procesami informatycznymi, pozwala na wykrycie tych śladowych ilości DNA kosmówkowego.

Uzmysłowienie ilości materiału genetycznego wykrywanego we krwi matki nie jest łatwe. Proszę wyobrazić sobie wannę wypełnioną wodą, w której rozpuszczony jest płyn o objętości jednej szklanki – to pływające fragmenty DNA, z czego jedynie jedna kropla to DNA kosmówki, dodatkowo rozproszone w postaci nano-drobinek swobodnie krążących we krwi.

Badanie NIPT (nieinwazyjny test prenatalny) wykorzystuje metodę NGS (sekwencjonowanie nowej generacji), która w procesie sekwencjonowania masowego pozwala wyłapać te drobinki, powielić je w milionach kopii, a następnie przedstawić wynik w formie graficznej przy użyciu specjalistycznego oprogramowania.

Ilość DNA odpowiadająca np. chromosomowi 21 to zaledwie około 1,3% całkowitego wolnokrążącego DNA we krwi matki, natomiast jego nadmiar odpowiedzialny za wystąpienie zespołu Downa to jedynie około 0,2% więcej. Wymaga to zastosowania wyjątkowo czułych metod, aby różnicę tę wykryć i właściwie zinterpretować klinicznie.

Z tego powodu badanie NIPT pozostaje badaniem przesiewowym – bardzo czułym, lecz nadal określającym jedynie ryzyko wystąpienia choroby. Nie stanowi ono podstawy do postawienia ostatecznego rozpoznania i w przypadku nieprawidłowego wyniku jest wskazaniem do dalszych badań inwazyjnych, takich jak biopsja trofoblastu lub amniopunkcja.

Badanie to jest jednak nieocenioną pomocą w sytuacjach podwyższonego ryzyka wykrytego w badaniu przesiewowym I trymestru, ponieważ pozwala zweryfikować, czy ryzyko dotyczy rzeczywistej choroby płodu, czy jest wynikiem fałszywie dodatnim, np. w przebiegu infekcji wewnątrzmacicznej lub innych czynników.

Należy mieć świadomość, że tak zaawansowana technologia molekularna jest badaniem kosztownym i w żadnym kraju na świecie nie jest refundowana ze środków publicznych.

Aktualne wersje badania NIPT umożliwiają ocenę ryzyka także dla trisomii 18 i 13, aberracji chromosomów płciowych oraz kilkunastu mikrodelecji i duplikacji, związanych z ciężkimi chorobami genetycznymi. Czułość badania dla części mikrodelecji wynosi jednak około 70%. Prawidłowy wynik NIPT nie jest wynikiem stuprocentowym i dotyczy jedynie ograniczonej liczby chorób genetycznych.

Z tego powodu Polskie Towarzystwo Ginekologiczne oraz inne towarzystwa naukowe nie rekomendują badania NIPT jako jedynej metody diagnostycznej, a jedynie jako badanie pomocnicze w diagnostyce prenatalnej.

Głównym wskazaniem do wykonania NIPT jest wynik ryzyka w badaniu przesiewowym (USG + biochemia) w zakresie 1:100–1:1000 oraz sytuacje, w których pacjentka obawia się badań inwazyjnych obarczonych niewielkim ryzykiem poronienia.

Wykonanie badania NIPT nie zwalnia z obowiązku przeprowadzenia standardowego badania USG oraz oceny markerów biochemicznych w I trymestrze. Badanie to obejmuje znacznie szerszy zakres patologii płodu, w tym stany zapalne, ryzyko nadciśnienia, zahamowanie wzrostu płodu czy liczne rzadkie choroby genetyczne, których NIPT nie wykrywa. Przykładowo, poszerzenie NT może wskazywać na kilkadziesiąt różnych jednostek chorobowych, w tym wady serca, kości, nerek czy choroby metaboliczne.

Na świecie funkcjonuje kilka systemów technologicznych wykonujących badanie NIPT. Ich czułość jest zbliżona, dlatego wybór metody zazwyczaj pozostaje w gestii genetyka klinicznego. W naszej jednostce korzystamy z systemu Illumina. Na rynku dostępne są również testy Harmony oraz NIFTY, jednak ewentualne różnice mają głównie charakter marketingowy.

Wynik badania przekazywany jest najpóźniej w ciągu tygodnia i zawsze omawiany podczas osobistej konsultacji z genetykiem klinicznym, który wyjaśnia interpretację wyniku i wskazuje dalsze postępowanie.

Zachęcamy do wykonania tego badania, pamiętając o jego ograniczeniach. Jest to narzędzie bardzo pomocne zarówno dla przyszłej mamy, jak i lekarza prowadzącego ciążę.

Dr med. K.J. Piotrowski
Specjalista Genetyki Klinicznej